Chín vai — đề xuất, chưa phê chuẩn
🟡 Đây là một ĐỀ XUẤT, không phải điều đã chốt. Khác với chín sứ mệnh — vốn đã được chốt về nội dung — bộ chín vai dưới đây chưa được phê chuẩn bởi bất kỳ cuộc biểu quyết nào, và tài liệu này công bố nó sớm và có chủ đích: để nhận phản biện khi còn sửa được, thay vì sau khi đã khắc. Lý do vì sao nó chưa thể được phê chuẩn ngay, xem mục cuối của phần này — đó là mục thành thật nhất trong toàn bộ tài liệu.
Vì sao bộ này bắt buộc phải tồn tại
Hiến pháp khắc vĩnh viễn một câu, và câu ấy tạo ra một món nợ:
Cả ba phần đều trả cho nhiệm vụ, không trả cho một nhóm người — phần chảy vượt nhu cầu thật của một nhiệm vụ thì quay về kho.
Nghe rất công bằng. Nhưng nó kéo theo một hệ quả kỹ thuật không thể né: muốn biết cái gì vượt nhu cầu thật, phải biết nhu cầu thật của nhiệm vụ nào. Mà chưa văn bản nào liệt kê các nhiệm vụ đó.
Không có danh sách nhiệm vụ ⇒ không tính được nhu cầu thật ⇒ không đặt được trần ⇒ không biết cái gì vượt để trả về kho ⇒ cơ chế phát hành không có đủ đầu vào để bắt đầu viết.
Chín vai chính là danh sách ấy. Nó không phải chín cái tên cho tròn số — nó là điều kiện tiên quyết của cơ chế phát hành.
Khác gì với chín đối tượng?
Hai bộ chín, hai câu hỏi khác nhau. Chín đối tượng trả lời ai dùng hệ thống này. Chín vai trả lời ai làm việc trong hệ thống này, và được trả bằng gì. Một người có thể vừa là đối tượng vừa giữ nhiều vai.
Tầng A — ai là ai
Trước khi nói tới vai, phải nói tới danh tính. Tầng này không phải vai và không được trả công.
| NGƯỜI | Danh tính duy nhất trong hệ thống. Một con người thật đã xác minh — một danh tính, một suất. Đây là nền, và là thứ mà cả chín vai phục vụ |
| UỶ QUYỀN | Mọi thứ khác hành động bằng uỷ quyền, và trách nhiệm luôn quy về những con người đứng sau. Mỗi uỷ quyền khai trên chain: phạm vi · thời hạn · đường thu hồi · người chịu trách nhiệm |
Tác nhân AI là trường hợp cấp bách nhất của uỷ quyền, không phải trường hợp duy nhất: một tổ chức, một nhóm cùng ký, một thiết bị ký thay chủ đều dùng chung một lược đồ. Đây cũng là phát biểu đúng của nguyên tắc đếm người: chỉ con người mới đếm; mọi thứ khác là cánh tay nối dài của một con người.
Cả người lẫn uỷ quyền đều giữ được vai ở tầng dưới — trừ vai Công dân, chỉ con người giữ được. Nếu một tác nhân bỏ phiếu được thì ai nhiều máy chủ hơn sẽ có nhiều phiếu hơn, và ta quay lại đúng thứ mà trụ Bình đẳng loại bỏ.
Hình 14 — Chín vai xếp theo ba phần của dòng phát hành. Thứ tự trong mỗi bộ theo vòng đời, không theo mức quan trọng.
VERITAS — dựng và bảo vệ sự thật về con người
| Vai | Nhiệm vụ | Được trả từ | Mất vai khi |
|---|---|---|---|
| 1 · Người bảo trợ | Đưa một người mới qua ngưỡng vào — dù ngưỡng ấy là phí, thiết bị, ngôn ngữ hay hiểu biết. Vai duy nhất bỏ tiền ra trước, chỉ được hoàn khi người được bảo trợ qua cổng thật | VERITAS, theo số người thật đã qua cổng | Bảo trợ ví rác → cắt hoàn tiền |
| 2 · Cổng | Chứng thực một ví ứng với một con người thật. Nhiệm vụ là chứng thực, không phải một phương pháp cụ thể — cách làm của một thời là một chuyện, cách làm của thời sau là chuyện khác | Phí chứng thực và VERITAS | Cấp ẩu → mất cọc, bị gỡ khỏi danh bạ, do Công dân biểu quyết |
| 3 · Bồi thẩm | Xử tranh chấp công khai bằng dữ liệu chain. Chọn ngẫu nhiên từ những người đã xác minh, không thường trực — đúng câu "không hội đồng kín nào phán xử ai" | VERITAS, theo vụ | Bị lật nhiều lần ở phúc thẩm → ra khỏi bể chọn |
Vai Cổng là vai nắm quyền lớn nhất hệ thống, vì nó quyết ai được tính là một con người. Nó vì thế chịu ràng buộc riêng, nói ở phần Hai luật bên dưới.
LIBERTAS — giữ cho không ai tắt được
| Vai | Nhiệm vụ | Được trả từ | Mất vai khi |
|---|---|---|---|
| 4 · Người ký | Sản xuất và ký block | LIBERTAS | Bị phạt, bị tạm giam, hoặc tự rút vốn |
| 5 · Người chứng | Giữ · phục vụ · phát hiện. Lưu trọn lịch sử, mở cho người khác đọc, và báo cáo gian dối. Giữ một hồ sơ mà không ai đọc được thì không phải làm chứng | LIBERTAS | Báo sai có chủ đích → mất cọc · ngừng phục vụ dữ liệu → tự hết vai |
| 6 · Người nối | Bắc cầu cho giá trị và danh tính đi qua ranh giới giữa các mạng lưới. Công nghệ của một thời là một cách làm, không phải định nghĩa | LIBERTAS, theo gói | Ngừng chuyển → tự hết vai, không cần trừng phạt |
Vai Người chứng lấp một chỗ trống ít ai để ý: hạ tầng để đọc chain — điểm truy vấn công khai, explorer, bộ lập chỉ mục — nếu do một bên ôm hết thì đó là một điểm tập trung ngang với việc ký block, mà lâu nay chưa vai nào phụ trách.
AETERNUM — xây và cầm lái tương lai
| Vai | Nhiệm vụ | Được trả từ | Mất vai khi |
|---|---|---|---|
| 7 · Người xây | Hợp đồng, ứng dụng, công cụ — và tài liệu, dịch thuật, dạy học. Trả hồi tố theo việc đã làm, không ứng trước | AETERNUM | Không được cấp tiếp, do Công dân quyết |
| 8 · Người giữ chain | Mang thế giới của mình vào, và neo danh tính về sổ chung. "Chain riêng" là hình thức của một thời; hình thức khác sau này vẫn cùng một vai | KHÔNG NHẬN — TRẢ VÀO | Ngừng trả phí neo → danh tính hết neo |
| 9 · Công dân | Đọc · đề xuất · tranh luận · bỏ phiếu | Lá phiếu: không bao giờ được trả. Công soạn thảo và phân tích: có, từ AETERNUM, công khai ai nhận | Chỉ khi tư cách con người ở Tầng A bị thu hồi — không ai bị tước quyền vì bỏ phiếu "sai" |
Vai thứ bảy là chỗ câu "người khởi xướng đào như mọi người" gặp thực tế. Đội ngũ nhận từ AETERNUM với tư cách người xây, cạnh tranh công khai, không phải với tư cách chủ sở hữu. Viết rõ chỗ này là cách duy nhất khiến "không phần cho đội ngũ" vừa đúng vừa sống được mười năm.
Vai thứ chín tách đôi nguồn trả vì một lý do lịch sử: quản trị không lương thì chỉ người có thời gian rảnh và có của mới tham gia được — mọi nghị viện không lương đều quý tộc hoá. Trả cho công soạn thảo mà không trả cho lá phiếu giải được cả hai phía: không mua được phiếu, và không loại người nghèo ra khỏi bàn.
Ba tính chất của cấu trúc
Bảy nhận · một trả vào · một không nhận cho lá phiếu. Bảy vai nhận từ dòng phát hành; vai Người giữ chain trả tiền vào; vai Công dân không nhận gì cho hành vi bỏ phiếu. Và vai Người bảo trợ là vai duy nhất phải bỏ tiền ra trước khi được trả. Đây là câu trả lời cho "tiền ở đâu ra" và "vì sao quản trị không mua được" — nói bằng cấu trúc, không bằng lời hứa.
Người báo và người xử tách nhau. Người chứng phát hiện và trình bằng chứng; Bồi thẩm phán quyết. Hai vai, hai nguồn trả, không ai kiêm cả hai trong cùng một vụ. Đó là khác biệt giữa một toà và một hội đồng.
Giàn giáo không có vai — cố ý. Các chức năng tạm thời của giai đoạn dựng không nằm trong chín vai, vì cấp cho chúng một vai là hợp thức hoá chúng vĩnh viễn. Chín vai là bản đồ mạng lưới khi giàn giáo đã tháo xong.
Hai luật mà tính vĩnh viễn đòi hỏi
Luật A — không vai nào được quyền quyết ai vào vai đó. Vai vĩnh viễn là cấu trúc quyền lực vĩnh viễn. Nếu người đang giữ vai được gác cửa vai đó, chín vai thành chín phường hội trong một thế hệ — không ai định làm, nó tự mọc. Không người ký nào duyệt người ký mới; không cổng nào duyệt cổng mới; không bồi thẩm nào chọn bồi thẩm. Vào vai là do luật công khai hoặc do toàn thể biểu quyết.
Luật này phải phủ cả Tầng A, và đây là mảnh còn thiếu đáng nói nhất: bị một cổng từ chối cũng là một tranh chấp, nên quyền phúc thẩm phải áp dụng cho chính việc bị từ chối. Không có mảnh đó thì câu "không hội đồng kín nào phán xử ai" không cứu được người bị mọi cổng lặng lẽ từ chối.
Luật B — chín cái tên là vĩnh viễn, định nghĩa nới được, và không bao giờ có vai thứ mười. Nhiệm vụ mới xuất hiện sau này phải tìm nhà trong một trong chín. Kèm hai van, thiếu là luật tự hỏng: mỗi lần nới định nghĩa phải ghi lại và neo hash bản trước — vì qua vài thế kỷ, chín định nghĩa mơ hồ là chín chỗ cho quyền lực trú; và một van trung thực: nếu một nhiệm vụ thật sự không có nhà trong chín vai, đó là bằng chứng chín vai đã sai, và phản ứng đúng là nói ra công khai, không phải nhét bừa.
Khắc gì, biểu quyết gì
Vĩnh viễn mà bất động thì sai trong mười năm. Biểu quyết đổi được tất cả thì không còn vĩnh viễn.
| Khắc — vĩnh viễn | Biểu quyết — sống mãi |
|---|---|
| Chín cái tên | Trần nhu cầu của mỗi vai |
| Nhiệm vụ, nêu bằng chức năng chứ không bằng công nghệ | Mức cọc |
| Quy tắc gán vai vào phần | Phép đo cụ thể |
| Cấu trúc bảy–một–một | Cách thực thi bằng công nghệ nào |
| Hai luật ở trên | Trạng thái cấp vốn của từng vai |
| Luật mọi vai phải có đường ra | Ai đang giữ vai |
Khắc cái gì và vì sao. Biểu quyết bao nhiêu và bằng cách nào.
Và đây là chỗ làm cho lời hứa "trả cho nhiệm vụ" chạy được: mỗi vai có một trần theo nhu cầu thật; dòng chảy trong ngày vượt trần của một vai thì quay về kho, không tràn sang vai khác; trần đổi được, nhưng tổng ba phần vẫn bằng nhau tuyệt đối. Bình đẳng nằm ở phần, linh hoạt nằm ở trần trong phần.
Ba chỗ cố ý không có vai
Chỗ bộ chín vắng mặt cũng rơi ra từ văn bản, và đó là lá chắn tốt nhất trước câu tấn công "chín cho tròn số".
| Chỗ trống | Vì sao cố ý |
|---|---|
| Van mở kho | Hiến pháp khắc "không bàn tay nào vặn van". Đặt một vai ở đó là phản lại chính điều đó |
| Giá | Hiến pháp khắc không bán, không niêm yết, không đỡ giá. Một vai "tạo lập thị trường" là phản lại điều đó |
| Trụ Hợp lực | Hợp lực không phải việc ai đó làm — nó là thứ xảy ra khi tám vai kia chạy đúng. Đặt tên cho một kết quả chính là kiểu độn cho tròn số mà Luật B cấm |
Ai là "cộng đồng" trong "biểu quyết của cộng đồng"?
Đây là mục thành thật nhất của phần này, và là lý do bộ chín vai chưa được đem đi phê chuẩn.
Quyền biểu quyết trong hệ này đến từ vốn đã đặt cọc. Ở giai đoạn đầu, gần như toàn bộ vốn đặt cọc thuộc về những node do một bên cấp phát. Đem một bộ vĩnh viễn ra biểu quyết trong trạng thái đó thì kết quả là một thứ vĩnh viễn được phê chuẩn bởi một chữ ký.
Đó là kịch bản tệ hơn cả việc không biểu quyết — vì nó mượn tính chính danh mà không có nó, và cái mượn ấy được khắc vĩnh viễn.
Vì vậy dự án tự đặt ra một điều kiện cho chính mình: việc phân tán quyền biểu quyết ra khỏi tay dự án — tới mức dự án mất quyền phủ quyết — phải đi TRƯỚC cuộc biểu quyết phê chuẩn chín vai. Không phải vì thủ tục, mà vì một bộ vai vĩnh viễn chỉ nặng bằng đúng tính chính danh của lá phiếu đã phê chuẩn nó.
| # | Giai đoạn | Điều kiện qua |
|---|---|---|
| 1 | Soạn | Bản đề xuất được chốt |
| 2 | Giải ba câu còn mở | Có đáp án, hoặc ghi rõ là để mở |
| 3 | Công bố sớm như một đề xuất | Đủ thời gian để nhận phản biện thật ← trang này đang ở đây |
| 4 | Phân tán quyền biểu quyết | Quyền biểu quyết ngoài tay dự án vượt ngưỡng phủ quyết |
| 5 | Phê chuẩn bằng biểu quyết | Có quorum thật, không phải một chữ ký |
| 6 | Khắc vào genesis của mạng chính thức | Bất biến từ đó |
Bước 4 là bước duy nhất không rút gọn được. Ba bước kia nhanh chậm tuỳ chúng ta.
Ba câu còn để mở, và một câu chưa có lời
Ba câu đang chờ lời giải: nguồn ngẫu nhiên để chọn bồi thẩm (hỏng thì "bồi thẩm" thành "hội đồng") · lược đồ uỷ quyền đầy đủ · và một người được xác minh ở nhiều cổng thì tính mấy suất.
Còn một câu chưa có lời, và nó nặng hơn cả ba câu trên: con người chết.
Hiến pháp hứa một người thật của năm 2050 vẫn có phần. Nhưng tỷ lệ người đã mất trong tập ví chỉ tăng, mãi mãi. Cổng có thu hồi chứng thực khi một người mất không? Suất của người đã mất thì dừng lại, quay về kho, hay chuyển cho người thừa kế? Và uỷ quyền còn hiệu lực của một người đã mất — ai tắt? Đặc biệt với một tác nhân vẫn tiếp tục ký thay một người không còn tồn tại.
Đây là câu hỏi đạo đức và kinh tế, không có đáp án kỹ thuật đúng. Một bộ vai vĩnh viễn không xử lý cái chết thì được bảo đảm sẽ hỏng — không phải "có thể", mà chắc chắn, chỉ là khi nào.
Câu chốt: một bộ vai vĩnh viễn nên bị đọc kỹ trước khi nó vĩnh viễn. Đó là lý do nó nằm ở đây, mang nhãn đề xuất, cùng với cả danh sách những chỗ nó còn chưa trả lời được.