Chín sứ mệnh cho chín tỷ người

Nine Missions for Nine Billion

Hầu hết phần mềm được viết cho quý sau. Trang này viết cho một người chưa ra đời.

Ai giữ cuốn sổ, người đó giữ sự thật

Từ khi con người biết ghi chép, mọi xã hội đều dựng lên một cuốn sổ: ai sở hữu gì, ai nợ ai, ai đã hứa điều gì. Đầu tiên cuốn sổ nằm trong đền đài. Rồi nó chuyển sang nhà băng, sang sổ bộ của các vương quốc, sang cơ quan nhà nước. Gần đây nó nằm trong máy chủ của vài công ty mà phần lớn chúng ta chưa từng gặp ai làm việc ở đó.

Mỗi lần cuốn sổ tốt lên, thế giới lớn thêm một bậc. Chữ viết cho phép một lời hứa sống lâu hơn người hứa. Sổ kép cho phép người xa lạ buôn bán với nhau. Sổ bộ công khai cho phép một mảnh đất thuộc về một gia đình chứ không thuộc về người mạnh nhất làng.

Nhưng suốt chừng ấy thế kỷ, có một điều chưa từng đổi: cuốn sổ luôn thuộc về một ai đó khác. Bạn được ghi vào đó, chứ bạn không giữ nó. Người giữ sổ đổi luật thì bạn không được hỏi. Người giữ sổ biến mất thì phần đời đã ghi trong đó biến mất theo.

Chín sứ mệnh dưới đây là một câu trả lời cho đúng chỗ ấy — rằng cuốn sổ có thể thuộc về chính con người được ghi trong đó, và điều đó kiểm chứng được chứ không phải tin.

Nếu ngày mai không còn một tác nhân AI nào

Đây là câu hỏi để thử xem chín điều dưới đây có thật sự đáng gọi là sứ mệnh không.

Nếu ngày mai trí tuệ nhân tạo biến mất khỏi thế giới, chín điều này vẫn đúng nguyên vẹn.

Một người sinh ra ở một ngôi làng vẫn cần một nơi ghi rằng mình đã sống ở đây, đã hứa điều gì, đã làm những gì — một nơi mà người khác không xoá đi được. Hai người xa lạ ở hai đầu thế giới vẫn cần cách làm ăn với nhau mà không phải nhờ một bên thứ ba đứng giữa thu phí và phán xử. Một cộng đồng vẫn cần cách giải quyết bất đồng mà không ai phải tin vào lời của người mạnh nhất. Và một lời hứa nói ra lúc này vẫn cần một cách để cháu chắt của người hứa kiểm lại được.

Không điều nào trong số đó do máy móc sinh ra. Chúng cũ hơn máy tính. Chúng cũ bằng chính chữ viết.

Vậy trí tuệ nhân tạo đứng ở đâu? Nó không làm cho chín điều này đúng — nó làm cho chín điều này gấp. Và nó chỉ là một trong nhiều lý do khiến chúng gấp:

• Hàng tỷ người trên thế giới vẫn chưa có một danh tính được công nhận ở nơi họ cần đến.
• Phần lớn dấu vết cuộc đời một người đang nằm trong tay vài công ty, theo những điều khoản họ không đọc.
• Những nền tảng từng giữ ký ức của cả một thế hệ đã đóng cửa, và mang theo ký ức ấy.
• Và nay đã xuất hiện những tác nhân hành động thay con người, ký thay con người — mà chưa ai trả lời được chúng ghi vào đâu, và ai chịu trách nhiệm.

Lý do cuối là lý do mới nhất, không phải lý do lớn nhất. Nó chỉ khiến việc này không còn hoãn được nữa.

Một lời thành thật trước khi bạn đọc tiếp. Đây là mục duy nhất trong tài liệu nói ở thì tương lai. Sứ mệnh là hướng đã cam kết, không phải việc đã làm xong. Mỗi trụ dưới đây vì thế đi kèm một phép đo — để bạn không phải tin, mà kiểm. Muốn biết việc nào đã xong, đọc Điều đã chứng minh, điều còn mở.

Hình 4 — Ba bộ, mỗi bộ ba trụ. Bỏ Bộ II thì Bộ I chỉ còn là một món quà.

Bộ I · CON NGƯỜI — lời hứa dành cho ai

1 · Nhân văn toàn cầu

Đại lượng duy nhất mà mọi con người sở hữu ngang nhau.

Bạn có thể giàu hơn tôi, khoẻ hơn tôi, học nhiều hơn tôi. Nhưng bạn không thể là hai con người.

Đó là đại lượng duy nhất trên đời không ai tích luỹ được. Các mạng lưới trước đây đều đếm thứ khác: mạng đếm điện năng thì thưởng người có nhiều máy; mạng đếm vốn thì thưởng người có nhiều tiền. Cả hai khuếch đại khoảng cách sẵn có — bằng thiết kế, không phải bằng tai nạn. Ở đây, thứ được đếm là thứ mà một người sinh ra trong một ngôi làng và một người sinh ra trong một thành phố có bằng nhau.

Làm sao biết chúng tôi giữ lời: phần phát ra có chảy vào ví của những con người đã được xác minh không, và bao nhiêu phần trăm. Điều chúng tôi từ chối: mọi cơ chế thưởng theo quy mô vốn hoặc theo thâm niên.

2 · Bình đẳng toàn cầu

Không ai đứng trước ai — kể cả người viết ra luật.

Giả sử bạn nghe tới dự án này muộn mười năm. Phần của bạn có nhỏ đi vì bạn đến sau không?

Câu trả lời phải là không, nếu không thì mọi lời ở trên đều vô nghĩa. Không phần dành riêng cho đội ngũ, không phần dành riêng cho quỹ đầu tư, không đợt phát hành sớm, không bán cho ai. Người khởi xướng đứng cùng một vạch với người vừa mới nghe tên.

Nhưng phải nói cho hết: đây là bình đẳng ở vạch xuất phát, không phải lời hứa về đích đến. Cuộc đời mỗi người sẽ khác nhau, và không một hệ thống nào nên hứa ngược lại. Thứ duy nhất được hứa ở đây là một luật chơi công bằng, viết ra trước, cho tất cả.

Làm sao biết chúng tôi giữ lời: khoảng cách giữa suất lớn nhất và suất của người ở giữa — nó nên nhỏ, và nên nhỏ mãi. Điều chúng tôi từ chối: mọi vòng phân bổ ưu tiên, kể cả cho chính người xây.

3 · Phổ cập toàn cầu

Không cần đã có, mới được bắt đầu.

Trên gần như mọi mạng lưới hiện có, để làm hành động đầu tiên, bạn phải đã có tiền.

Nghe thì nhỏ. Nhưng đó là một cánh cửa im lặng, và nó đóng lại đúng trước mặt những người mà một mạng lưới toàn cầu cần nhất: người chưa từng có tài khoản ngân hàng, người ở nơi không ai nhận thẻ, người trẻ chưa có gì trong tay ngoài một chiếc điện thoại.

Vì vậy ở đây, việc bạn không phải trả phí để bắt đầu không phải một tiện ích cho dễ dùng — nó là một lập trường.

Làm sao biết chúng tôi giữ lời: có bao nhiêu người làm được hành động đầu tiên của họ khi trong ví chưa có gì. Điều chúng tôi từ chối: mọi bước bắt người mới phải có tài sản trước khi được tham gia.

Bộ II · GIAO ƯỚC — điều giữ cho lời hứa không bị rút lại

Một lời hứa tốt mà không có gì giữ nó thì chỉ là một món quà. Và món quà thì người tặng lấy lại được.

4 · Chủ quyền toàn cầu

Cuốn sổ ghi về bạn là của bạn.

Gần như mọi thứ bạn làm trong một ngày đều được ghi vào sổ của một người khác. Họ đổi điều khoản, bạn không được hỏi. Họ đóng cửa, bạn mất luôn phần đời đã ghi trong đó.

Sứ mệnh này nói rằng chuyện đó không phải là bình thường. Cuốn sổ ghi về bạn — bạn đã hứa gì, đã làm gì, ai đã hành động nhân danh bạn — nên thuộc về bạn, và nên tiếp tục tồn tại kể cả khi người tạo ra nó biến mất.

Làm sao biết chúng tôi giữ lời: có bao nhiêu chain đang chạy mà chìa khoá nằm trong tay chủ của nó, không nằm trong tay nền tảng. Điều chúng tôi từ chối: mọi kiến trúc bắt người dùng đi thuê chỗ trong cuốn sổ của kẻ khác.

5 · Đồng thuận toàn cầu

Luật là của chúng ta — và cả phán quyết, khi chúng ta bất đồng.

Đồng thuận dễ khi mọi người cùng ý. Nó chỉ có giá vào lúc bất đồng.

Thế giới đã có hàng nghìn mạng lưới đồng thuận rất giỏi về thứ tự các giao dịch. Gần như chưa có cái nào đồng thuận được về con người — ai là ai, và ai đúng khi hai người nói ngược nhau. Sứ mệnh này nhắm vào chỗ đó: luật do chúng ta đặt, và khi có tranh chấp thì nó được xử công khai, bằng dữ liệu ai cũng đọc được, chứ không trong một căn phòng bạn không được vào.

Làm sao biết chúng tôi giữ lời: bao nhiêu phần quyền biểu quyết nằm ngoài tay dự án, và đã có đề xuất nào được thông qua mà dự án không thuộc phe đa số chưa. Điều chúng tôi từ chối: mọi quyết định về luật diễn ra bên ngoài chain.

6 · Minh bạch toàn cầu

Đọc chain, đừng tin lời.

Mọi lời hứa đều đẹp vào ngày nó được nói ra. Khác biệt nằm ở chỗ mười năm sau còn kiểm lại được không.

Đây là trụ khiến tám trụ kia không trở thành văn chương. Hiến pháp của dự án khắc một câu ngắn: thứ gì không đo được trên chain thì không được tính. Và một câu nữa, sắc hơn: khi lời nói lệch với chain, chain mới là đúng — kể cả khi lời nói ấy là của chính chúng tôi.

Hiến pháp trên giấy của các quốc gia chưa từng làm được điều này. Giấy không tự tố cáo người vi phạm nó.

Làm sao biết chúng tôi giữ lời: đếm những con số chúng tôi công bố mà bạn không truy ngược được về một câu truy vấn chain. Con số đó phải bằng không. Điều chúng tôi từ chối: mọi con số đẹp mà không ai kiểm lại được.

Bộ III · CHÂN TRỜI — điều lời hứa ấy mở ra

7 · Kết nối toàn cầu

Một danh tính, đi theo con người tới mọi nơi.

Một ngày bạn phải chứng minh mình là mình bao nhiêu lần? Và mỗi lần lại phải bắt đầu lại từ đầu.

Khi có hàng triệu mạng lưới, thứ khan hiếm sẽ không phải thêm một cuốn sổ nữa. Nó là một danh tính mà mọi cuốn sổ đều công nhận — thứ bạn mang theo như mang khuôn mặt của mình, không phải thứ bạn phải dựng lại ở mỗi cánh cửa.

Làm sao biết chúng tôi giữ lời: có bao nhiêu danh tính được từ hai nơi trở lên cùng công nhận. Điều chúng tôi từ chối: ốc đảo — dù ốc đảo ấy có đẹp đến đâu.

8 · Hợp lực toàn cầu

Những người xa lạ không cần tin nhau, làm ra thứ một mình không ai làm nổi.

Nếu kết nối là con đường, thì hợp lực là dòng xe chạy trên đó.

Đây vốn là lý do blockchain được sinh ra, và người ta hay quên: hợp tác mà không cần lòng tin. Hai người ở hai đầu thế giới, chưa từng gặp nhau, không có lý do gì để tin nhau, vẫn làm chung được một việc — vì luật chơi tự nó bảo đảm, không cần ai đứng giữa thu phí và phán xử.

Con người đã làm được điều đó trong phạm vi nhỏ suốt hàng nghìn năm: chợ làng, phường hội, hụi họ. Cái chưa từng có là làm được điều đó ở quy mô cả hành tinh, giữa những người sẽ không bao giờ gặp nhau.

Làm sao biết chúng tôi giữ lời: bao nhiêu phần giao dịch có từ hai bên độc lập, chứ không phải hai ví của cùng một người. Điều chúng tôi từ chối: mọi tính năng chỉ phục vụ một bên đơn lẻ.

9 · Tương lai toàn cầu

Tồn tại mãi mãi, và tiến hoá mãi mãi. Sẽ không bao giờ có 10.0.

Hãy hình dung một đứa trẻ sinh vào năm 2100 mở cuốn sổ này ra.

Nó phải đọc được dòng đầu tiên — dòng được viết trước khi ông bà nó ra đời. Nó phải kiểm được rằng những người viết dòng ấy đã giữ lời. Và nó phải sửa được những gì thế hệ chúng ta làm sai, mà không cần phá đi xây lại.

Đó là ý nghĩa của con số chín không bao giờ thành mười: không phải một phiên bản, mà một lời thề kép — tồn tại mãi, và tiến hoá mãi. Một hạ tầng dành cho nhiều thế kỷ thì không được có vạch đích, vì vạch đích nghĩa là có một ngày nó ngừng phục vụ ai đó.

Làm sao biết chúng tôi giữ lời: bản ghi cũ nhất còn truy được có còn tới tận block đầu tiên không — và còn bao nhiêu bước nữa trong lịch tháo giàn giáo. Điều chúng tôi từ chối: mọi quyết định tối ưu cho quý này mà đóng cửa mười năm sau.

Đọc dọc

Nhân văn · Bình đẳng · Phổ cập — Chủ quyền · Đồng thuận · Minh bạch — Kết nối · Hợp lực · Tương lai

Chỗ chúng tôi còn xa nhất

Chín phép đo ở trên không dễ như nhau, và sẽ không trung thực nếu để bạn tự phát hiện điều đó.

Ba phép đo khó nhất nằm ở Bộ II: chìa khoá còn nằm nhiều ở nền tảng, quyền biểu quyết còn tập trung, và vẫn còn những con số chưa truy ngược được tới một câu truy vấn. Một dự án còn trẻ thì chắc chắn như vậy. Đó không phải một lỗi đạo đức — đó là tuổi.

Nhưng nó cho sẵn một lộ trình, và là lộ trình rẻ nhất mà dự án có: rải các node ra khỏi một chỗ, rồi khắc một lịch chuyển giao quyền mà ai cũng kiểm được. Một việc ấy nhấc cả ba trụ lên cùng lúc.

Giá trị thật của ba phép đo đó, bạn đọc ở mục Tự đối chiếu — không đọc ở đây, vì ở đây chúng tôi là người kể chuyện về chính mình.

Ba điều chín sứ mệnh này không nói

Chúng không hứa một ngày tháng nào. Lộ trình ở đây đo bằng điều kiện phải đạt, không đo bằng lịch.

Chúng không nói rằng đã đạt. Ba trụ của Bộ II còn xa nhất, và mục ngay trên vừa nói thẳng.

Chúng không nói rằng sẽ không đổi. Sứ mệnh là hướng đi, không phải hiến pháp. Thứ được khắc vĩnh viễn chỉ có bốn con số không ở mục Kinh tế token LOVE9. Mọi thứ khác — kể cả trang này — thuộc về những người sẽ đến sau, và họ có quyền viết lại.

Câu chốt: một cuốn sổ tốt hơn đã nhiều lần làm thế giới lớn thêm một bậc — và mỗi lần, thứ đổi không phải công nghệ mà là ai được đứng trong đó. Đừng đánh giá chúng tôi bằng chín trụ này nghe hay tới đâu; hãy đánh giá bằng khoảng cách giữa chín trụ và chín phép đo của chính chúng — khoảng cách ấy bạn đo được, không cần xin phép ai.